ORGANIZACJE POZARZĽDOWE W PROCESIE "ŚRODOWISKO DLA EUROPY"

PO V KONFERENCJI MINISTRÓW W KIJOWIE

21-23.5.2003 w Kijowie miała miejsce V Konferencja Ministrów Środowiska Państw Europejskich. Oprócz ministrów środowiska i przedstawicieli 51 krajów wzięli w niej udział przedstawiciele różnych instytucji oraz agend, a także przedstawiciele pozarządowych organizacji działających we wszystkich krajach regionu. Oprócz ogólnego celu konferencji jakim było podsumowanie dotychczasowych działań w ramach procesu "Środowisko dla Europy" i zaplanowania przyszłości tego paneuropejskiego dialogu, spotkanie w Kijowie stało się okazją do przyjęcia 3 Protokołów do uprzednio zawartych międzynarodowych Konwencji.

Były to następujące dokumenty:

1. Protokół PRTR do Konwencji z Aarhus (o Dostępie do Informacji, Udziale Społeczeństwa w Podejmowaniu Decyzji oraz Dostępie do Sprawiedliwości w sprawach Dotyczących Środowiska). PRTR to Rejestry Uwalniania i Transferu Zanieczyszczeń (Pollutant Release and Transfer Registers). Protokół ten podpisało jak dotąd 37 państw - w tym Polska.
2. Protokół o Strategicznych Ocenach Środowiskowych do Konwencji z Espoo (o Ocenach Oddziaływania na Środowisko w Kontekście Transgranicznym). Podpisy pod dokumentem złożyło 35 państw - w tym również Polska.
3. Protokół o Odpowiedzialności Cywilnej i Odszkodowaniach za Transgraniczne Skutki Awarii Przemysłowych na Cieki Transgraniczne do Konwencji w sprawie transgranicznych skutków awarii przemysłowych i Konwencji o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych. Został on podpisany przez 22 państwa - bez Polski.

Niewątpliwie najważniejszym wydarzeniem Konferencji w Kijowie było jednak podpisanie nowej umowy międzynarodowej - Konwencji Karpackiej (o ochronie środowiska i rozwoju zrównoważonym regionu Karpat). Dokument ten podpisało 6 z 7 państw regionu. Wśród sygnatariuszy zabrakło Polski, mimo iż nasz kraj był jednym z proponentów Konwencji Karpackiej. Przedstawiciele Ministerstwa Środowiska tłumaczyli brak podpisu względami proceduralnymi i zapewnili, że po ich wyjaśnieniu Polska Konwencję podpisze.

Inne istotne dokumenty i deklaracje przyjęte w Kijowie to:

• Strategia Środowiskowa dla Krajów Europy Wschodniej, której głównym celem jest wdrożenie w regionie postanowień Szczytu Ziemi w Johannesburgu.
• Inicjatywa Wodna Unii Europejskiej adresowana do państw Europy Wschodniej, Kaukazu i Azji Środkowej oraz dokument Środowisko, Woda i Bezpieczeństwo i Azji Środkowej. Państwa należące do obszaru Europy Wschodniej, Kaukazu i Azji Środkowej (EECCA - nowy warty zapamiętania akronim) to: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia, Federacja Rosyjska, Ukraina, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan.
• Deklaracja w sprawie Efektywności Energetycznej potwierdzająca wolę działań na rzecz eliminacji szkodliwych dla środowiska subsydiów energetycznych i uwzględniania wymogów środowiskowych w kształtowaniu polityki energetycznej.
• Rezolucja w sprawie Różnorodności Biologicznej i Krajobrazowej wskazująca na zamiar ograniczenia do r. 2010 spadku różnorodności i podkreślająca potrzebę ochrony lasów i regionów o dużej wartości przyrodniczej w środowiskach rolniczych.
• Oświadczenie Ministrów dotyczące Edukacji Ekologicznej - dokument po raz pierwszy ukazujący na forum międzynarodowym problematykę edukacji ekologicznej i, co może ważniejsze, rozpoczynający prace nad przygotowaniem Strategii Edukacji dla Zrównoważonego Rozwoju.
• Przyszłość Procesu "Środowisko dla Europy" - dokument analizujący dotychczasowe osiągnięcia i wyznaczający priorytety na przyszłość, najważniejsze cele i zadania.
• Deklaracja Ministerialna, podsumowująca dotychczasowe osiągnięcia procesu "Środowisko dla Europy".

Z punktu widzenia organizacji pozarządowych wyniki ustaleń Kijowskiej Konferencji to zarówno zbiór sukcesów jak i znaczących porażek.

Do sukcesów z pewnością zaliczyć można przyjęcie 3 Protokołów, powszechnie uznawane za efekt zdecydowanego lobbyingu ze strony organizacji pozarządowych (zwłaszcza w przypadku Protokołu PRTR), chociaż zawarte w nich zapisy nie są do końca satysfakcjonujące. Kolejnym sukcesem było wprowadzenie edukacji ekologicznej na tak wysokie forum międzynarodowe i decyzja o przygotowaniu Strategii Edukacji dla Zrównoważonego Rozwoju. Spektakularnym elementem Konferencji - podkreślającym wagę uczestnictwa ponad 300 przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego - był okrągły stół ministerialnopozarządowy na temat integracji polityk (EPI).

Z kolei za największą porażkę Konferencji, organizacje pozarządowe uznały całkowitą eliminację z dokumentów problematyki energii jądrowej. Było to szczególne wydarzenie z uwagi na bliskość elektrowni w Czarnobylu - miejsca największej katastrofy w dziejach energetyki jądrowej - oraz na fakt, że była to pierwsza Konferencja Ministerialna całkowicie przemilczająca tą problematykę. Dużą część odpowiedzialności za ten stan rzeczy przypisać można starciu dwóch różnych spojrzeń na problemy środowiska - amerykańskiego i europejskiego. Były to spojrzenia tak różne, że można by nawet mówić o odmiennych filozofiach. Zderzenia stanowisk miały miejsce również na takich obszarach jak ochrona klimatu, wdrażanie Protokołu z Kioto czy przyjazne środowisku wzorce produkcji i konsumpcji. Skutkiem tak dużej różnicy zdań oraz chęci przyjęcia wspólnych postanowień był kompromis polegający zwykle na eliminacji spornych zapisów. Jak powstałe w ten sposób dokumenty będą służyć zrównoważonemu rozwojowi Europy, dowiemy się zapewne w niedalekiej przyszłości. Warto zaznaczyć, ze organizacje pozarządowe zaangażowały się w lobbying wielu rozwiązań na wymienionych obszarach i brak efektów uznają za swoją dużą porażkę. W trakcie pozarządowej konferencji podsumowującej wyniki Konferencji Ministrów podkreślano chęć wyciągnięcia wniosków z tych wydarzeń i doskonalenia efektywnego lobbyingu zarówno przed jak i w trakcie obrad.

Mimo dużej dozy rozczarowania i pesymizmu obecnej tuż po zakończeniu obrad nie można uznać udziału organizacji pozarządowych za nieefektywny. Nieustannie należy podkreślać fakt, że sama obecność reprezentantów ruchu pozarządowego i ich kontakty z oficjalnymi delegacjami swoich krajów miała duże znaczenie dla całego procesu. Organizacje pozarządowe stały się stałym uczestnikiem międzynarodowych konferencji ministrów środowiska i choć często ich głos pada na jałową glebę to jednak nie ginie i jest słyszalny. Wielu oficjalnych delegatów uczestniczyło w pozarządowych sesjach i warsztatach, wielu z nich przyznawało, że miały one na nich duży wpływ. Komisarz ds. Środowiska Unii Europejskiej Margot Wallstroem spotkała się z organizacjami pozarządowymi w trakcie konferencji podkreślając, że Unia Europejska podziela brak usatysfakcjonowania wynikami rozmów i rozczarowanie z powodu pominięcia ważnych problemów.

Co ważne, organizacje pozarządowe wykazały duży profesjonalizm i zdecydowaną jedność. Okrągły stół z ministrami środowiska pokazał wyraźnie, że społeczeństwo obywatelskie jest równorzędnym partnerem nawet w tak trudnych i skomplikowanych kwestiach jak integracja polityk sektorowych z ekologiczną. Wola kontynuacji i współpracy pokazały że społeczeństwa Europy mogą jeszcze wiele zdziałać i co najważniejsze, że Europa znaczy znacznie więcej niż mogłoby się wydawać. Przedstawiciele delegacji brytyjskiej przyznali po konferencji, że jadąc do Kijowa uważali że problemy ekologiczne należy rozwiązywać na poziomie kraju, Unii Europejskiej i globu. W trakcie obrad, przekonali się jednak, że poziom paneuropejski jest ważnym forum współpracy międzynarodowej, na którym wiele można osiągnąć. Ten wniosek można zadedykować wszystkim uczestnikom.

materiał informacyjny przygotowany w czerwcu 2003 r. przez Instytut na rzecz Ekorozwoju z Warszawy w ramach projektu "CEEC think-tanks voice in an enlarged Europe" finansowanego przez Regional Environmental Center.

POLSKA BEZ PASTWISK?

Jeśli Rząd zaakceptuje Program Rolnośrodowiskowy w obecnym kształcie, z polskiego krajobrazu zaczną znikać ekstensywne pastwiska z leniwie pasącymi się krowami - ostrzega WWF. Pastwiska te są w warunkach Środkowej Europy siedliskiem o kluczowym znaczeniu dla przetrwania ptaków siewkowych - jednej z najbardziej zagrożonych grup ptaków naszego kontynentu.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi przedstawiło kolejną (być może ostatnią) propozycję Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW). Ujęte w nim Programy Rolnośrodowiskowe są jednymi z najważniejszych działań w ramach Wspólnej Polityki Rolnej UE - wagę projektów potwierdza obowiązek wprowadzenia ich przez wszystkie państwa członkowskie. Właściwa realizacja tych Programów jest warunkiem zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. Tymczasem w nowej propozycji Programów Rolnośrodowiskowych Ministerstwo wprowadziło daleko idące redukcje. Z projektu zniknęły działania, które pozwoliłyby zachować unikalne walory przyrodnicze polskich terenów rolniczych. Zlikwidowano zachęty dla rolników dotyczące utrzymania ekstensywnych pastwisk, przekształcenia gruntów ornych w trwałe użytki zielone, czy tworzenia stref buforowych i zadrzewień śródpolnych. Szczególną stratą dla polskiej przyrody jest likwidacja pakietu "pastwiska ekstensywne". Oznacza ona, że polscy rolnicy, wbrew temu, co wcześniej planowano, nie otrzymają ani złotówki z programów rolnych za prowadzenie naturalnego wypasu krów. Tymczasem, dzięki istnieniu tych pastwisk w Polsce, nasz kraj cieszył się dotąd większym o jedną czwartą bogactwem gatunków ptaków zamieszkujących podobne obszary (dobrze widać na: www.wwf.pl/0308051345_newspl.php). Koniecznym warunkiem do zachowania tych cennych siedlisk jest właśnie wypas. Dotyczy to m.in. muraw kserotermicznych, słonaw i muraw bliźniczkowatych, które powinny być chronione na podstawie Dyrektywy Siedliskowej1). Polska zobowiązana jest także na podstawie Dyrektywy Ptasiej2) do chronienia pastwisk górskich oraz błoni nadrzecznych i wilgotnych pastwisk, które są siedliskami rzadkich gatunków ptaków. Cenne przyrodniczo siedliska, wymagające ekstensywnego wypasu, należą do marginalnych z ekonomicznego punktu widzenia. Bez wsparcia finansowego pochodzącego z programów rolnośrodowiskowych ta tradycyjna polska praktyka zostanie zarzucona - mówi Inga Kołomyjska, Kierownik Projektu WWF "Integracja z Unią Europejską, rolnictwo, zachowanie bioróżnorodności". Rolnicy, nie otrzymując za takie działania płatności, stopniowo porzucą praktyki związane z tradycyjnym wypasaniem krów. Oprócz pakietów rolnośrodowiskowych nie istnieją obecnie żadne inne mechanizmy, które pozwoliłyby ocalić najcenniejsze siedliska roślin i zwierząt na terenach rolniczych. W propozycji Ministerstwa nie znalazły się również takie działania jak: przekształcanie gruntów ornych w trwałe użytki zielone, strefy buforowe czy zadrzewienia śródpolne. Zniesienie tych pakietów działań może mieć negatywny wpływ nie tylko na walory przyrodnicze łąk i pastwisk, czy spadek liczby rzadkich gatunków zwierząt, ale również na gospodarkę wodną naszego kraju. W efekcie tych zmian zmaleje naturalna zdolność retencyjna gleb, pozwalająca na zatrzymanie nadmiaru wody. W epoce nawiedzających Polskę powodzi może mieć to katastrofalne skutki. Znikną również naturalne zabezpieczenia, które ograniczają spływ środków chemicznych używanych w rolnictwie (m.in. azotany, fosforany) do rzek. W efekcie może się znacznie pogorszyć jakość naszych wód.

Realizacja Programów Rolnośrodowiskowych stanowi wyzwanie dla administracji państwowej i służb doradczych. Ministerstwo planując wdrożenie tych Programów winno nie tylko rozważać uproszczenie jego struktury, ale przede wszystkim uwzględnić daleko większe niż dotąd wykorzystanie potencjału organizacji pozarządowych. Sukces Programów Rolnośrodowiskowych w wielu krajach UE był możliwy jedynie dzięki dobrej, partnerskiej współpracy agend rządowych i profesjonalnie działających organizacji pozarządowych - dodaje Inga Kołomyjska.

Dalszych informacji udziela:

1 Dyrektywa Siedliskowa - Dyrektywa Rady 92/43/EWG ws. ochrony naturalnych siedlisk oraz dzikiej fauny i flory, do której wdrożenia Polska została zobowiązana do dnia akcesji, w ramach dostosowywania prawodawstwa polskiego do prawa UE.
2 Dyrektywa Ptasia - Dyrektywa Rady 79/409/EWG o ochronie dziko żyjących ptaków, do której wdrożenia Polska została zobowiązana w ramach dostosowywania prawodawstwa polskiego do prawa UE, do dnia akcesji.

KONFLIKT SIECI

Bruksela: najnowszy raport, opublikowany 11.8.2003 w Brukseli przez 5 organizacji pozarządowych: WWF, Birdlife International1), CEE Bankwatch Network, Transport and Environment i Friends of the Earth, ujawnia istotne sprzeczności pomiędzy unijną polityką transportową i polityką w zakresie ochrony środowiska.

Moment ukazania się dokumentu "Obszary konfliktowe pomiędzy Transeuropejską Siecią Transportową (TENT) a ochroną środowiska" nie jest przypadkowy. Komisja Europejska pracuje właśnie nad przygotowaniem planów rozbudowy najważniejszych międzynarodowych korytarzy transportowych w krajach akcesyjnych. Autorzy raportu wskazują, że część z propozycji stoi w konflikcie z planami stworzenia innej sieci - Natura 2000, obejmującej najważniejsze obszary chronione Europy.

Pośród 6 przykładów inwestycji sprzecznych z planami ochrony przyrody znalazła się także głośna w ostatnim czasie sprawa międzynarodowej drogi ekspresowej Via Baltica w naszym kraju. Jeśli Via Baltica zostanie wybudowana zgodnie z obecnym, zgłoszonym Komisji Europejskiej projektem, zagrozi aż 4 cennym przyrodniczo obszarom, które mają być włączone do Ekologicznej sieci Natura 2000. Chodzi o tereny, na których żyją m.in. takie unikalne w Europie gatunki zwierząt, jak orlik grubodzioby, łoś, wilk i ryś. Pozostałe wskazane w raporcie przykłady dotyczyły Kresna Gorge w Bułgarii, budowy dróg D47 i R37 w Czechach, autostrad nr 2, M3 i nr 47 na Węgrzech oraz kanału łączącego Dunaj, Odrę i Łabę, który ma przebiegać przez Słowację, Polskę, Czechy, Niemcy i Austrię. Inwestycje wymienione w raporcie zagrażają w sumie prawie 30 obszarom Ekologicznej sieci Natura 2000, które są siedliskiem wielu rzadkich i cennych gatunków roślin i zwierząt.

Raport zawiera również rekomendacje pięciu organizacji pozarządowych, skierowane do Komisji Europejskiej w związku z planowaną na wrzesień modyfikacją planów rozbudowy TENT. Dotyczą one między innymi2):

1. Przeprowadzenia przez Komisję pełnej strategicznej oceny oddziaływania na środowisko dla całej transeuropejskiej sieci transportowej. Powinno się to odbyć przy współpracy państw członkowskich.
2. Zapewnienia zgodności rozwoju TENT z prawem środowiskowym Unii Europejskiej, w szczególności z zapisami Ramowej Dyrektywy Wodnej, Dyrektywy Ptasiej i Dyrektywy Siedliskowej (ze szczególnym uwzględnieniem art. 6).
3. Żadne środki unijne, w tym środki Europejskiego Banku Inwestycyjnego, nie powinny być przeznaczane na rozbudowę sieci transportowej, dopóki nie zostanie przeprowadzona strategiczna ocena oddziaływania na środowisko i dopóki nie zostaną przeanalizowane koszty rozwiązań alternatywnych, które pozwoliłyby uniknąć zagrożeń dla Ekologicznej sieci Natura 2000.

Organizacje pozarządowe wzywają Komisję Europejską, Parlament Europejski i Państwa Członkowskie do przyjęcia tych rekomendacji i powstrzymania nieodwracalnych zniszczeń, które może wyrządzić niezgodna z prawem środowiskowym rozbudowa sieci transportowej. Raport "Obszary konfliktowe pomiędzy Transeuropejską Siecią Transportową (TENT) a ochroną środowiska" w wersji anglojęzycznej dostępny jest na stronie www.wwf.pl

Szczegółowych informacji udzielają:

1. Polskim Partnerem BirdLife International jest Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP)
2. "Transeuropejska Sieć Transportowa - szanse na zrównoważony rozwój" (Transport and Environment, Friends of the Earth Europe, CEE Bank-watch Network, Birdlife International, WWF) kwiecień 2003, dostępny na: www.t-e.nu/Publications/2003Pubs/T&E03-2.pdf

O PRZEBIEGU VIA BALTICA PRZESĽDZI

STRATEGICZNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO?

7.8. br. w siedzibie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w Warszawie odbyło się spotkanie dotyczące przebiegu I Transeuropejskiego Korytarza Transportowego Via Baltica. W obecności ekologicznych organizacji pozarządowych podsekretarz stanu w Ministerstwie Infrastruktury Dariusz Skowroński - pełnomocnik Rządu ds. budowy dróg krajowych i autostrad, sekretarz stanu w Ministerstwie Środowiska Krzysztof Szamałek oraz zastępca Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad Zbigniew Kotlarek zapewnili, że przebieg drogi ekspresowej Via Baltica nie jest przesądzony.

Jak poinformowali ministrowie, podstawą do podjęcia decyzji o przebiegu tej trasy będzie strategiczna ocena oddziaływania na środowisko. Przetarg na przeprowadzenie tej oceny zostanie wkrótce ogłoszony przez GDDKiA. Obecne na spotkaniu organizacje pozarządowe wyraziły nadzieję, że proces oceny zostanie przeprowadzony zgodnie z prawem Unii Europejskiej. Jest to istotne zarówno ze względu na zapewnienie skutecznej ochrony cennych przyrodniczo obszarów Podlasia, jak i na możliwość uzyskania środków na realizację tej inwestycji z funduszy Unii Europejskiej.

Dodatkowych informacji udzielają - zob. wyżej.